Revenir
Revenir

☆ À n'ouvrir qu'en cas d'urgence ☆

1.On pourra intégrer par parties l’intégrale 

Sommaire

⚒ Calculs d'intégrales⚒ Courbe paramétrée⚒ Périodicité ?☛ Zêta

⚒ Calculs d'intégrales

1.On pourra intégrer par parties l’intégrale 
III
de deux façons différentes.

⚒ Courbe paramétrée

4. a.Faire varier le curseur
\text{a}_1
    b.Faire varier le curseur
\text{a}_2
 puis
\text{a}_3
.

⚒ Périodicité ?

2. On pourra chercher une solution non nulle de l'équation \(f(x)=2\) et aboutir à une contradiction.

☛ Zêta

1.
I0=∫0π/2cos⁡0x\mboxdx=∫0π/21\mboxdx=π2I_{0}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\cos^{0}x\mbox{d}x=\int_{0}^{\pi/2}1\mbox{d}x}=\dfrac{\pi}{2}I0​=∫0π/2​cos0x\mboxdx=∫0π/2​1\mboxdx=2π​
.
I1=∫0π/2cos⁡x\mboxdx=[sin⁡x]0π/2=1I_{1}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\cos x\mbox{d}x=\left[\sin x\right]_{0}^{\pi/2}=1}I1​=∫0π/2​cosx\mboxdx=[sinx]0π/2​=1
.
J0=∫0π/2x2\mboxdx=[x33]0π/2=π324J_{0}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}x^{2}\mbox{d}x}=\left[\dfrac{x^3}{3}\right]_{0}^{\pi/2}=\dfrac{\pi^3}{24}J0​=∫0π/2​x2\mboxdx=[3x3​]0π/2​=24π3​
.
J1=∫0π/2x2cos⁡x\mboxdxJ_{1}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}x^{2}\cos x\mbox{d}x}J1​=∫0π/2​x2cosx\mboxdx
.
On effectue une intégration par parties en posant
u′(x)=cos⁡xu'(x)=\cos xu′(x)=cosx
 et
v(x)=x2v(x)=x^2v(x)=x2
.
On a alors
u(x)=sin⁡xu(x)=\sin xu(x)=sinx
 et
v′(x)=2xv'(x)=2xv′(x)=2x
. 
Les fonctions
u′u'u′
 et
v′v'v′
 sont continues sur
[0 ;π2]\left[0 \ ; \dfrac{\pi}{2} \right ][0 ;2π​]
 donc 
J1=∫0π/2x2cos⁡x\mboxdx=[x2sin⁡x]0π/2−∫0π/22xsin⁡x\mboxdx=π24−∫0π/22xsin⁡x\mboxdx\displaystyle{J_{1}={ \int_{0}^{\pi/2}x^{2}\cos x\mbox{d}x}=\left[x^2\sin x\right]_{0}^{\pi/2}-\int_{0}^{\pi/2}2x\sin x\mbox{d}x=\dfrac{\pi^2}{4}-\int_{0}^{\pi/2}2x\sin x\mbox{d}x}J1​=∫0π/2​x2cosx\mboxdx=[x2sinx]0π/2​−∫0π/2​2xsinx\mboxdx=4π2​−∫0π/2​2xsinx\mboxdx
.
On refait une intégration par parties pour calculer la deuxième intégrale en posant
u′(x)=sin⁡xu'(x)=\sin xu′(x)=sinx
 et
v(x)=2xv(x)=2xv(x)=2x
. On a alors
u(x)=−cos⁡xu(x)=-\cos xu(x)=−cosx
 et
v′(x)=2v'(x)=2v′(x)=2
. 
On obtient
∫0π/22xsin⁡x\mboxdx=[−2xcos⁡x]0π/2+∫0π/22cos⁡x\mboxdx=[2sin⁡x]0π/2=2\displaystyle{\int_{0}^{\pi/2}2x\sin x\mbox{d}x=\left[-2x\cos x\right]_{0}^{\pi/2}+\int_{0}^{\pi/2}2\cos x\mbox{d}x}=\left[2\sin x\right]_{0}^{\pi/2}=2∫0π/2​2xsinx\mboxdx=[−2xcosx]0π/2​+∫0π/2​2cosx\mboxdx=[2sinx]0π/2​=2
.
Par conséquent
J1=π24−2J_1=\dfrac{\pi^2}{4}-2J1​=4π2​−2
.
2.La fonction cosinus étant positive sur
[0 ;π2]\left[0\ ;\dfrac{\pi}{2}\right][0 ;2π​]
, il est clair que, pour tout entier naturel
nnn
, on a
In⩾0I_n\geqslant0In​⩾0
.
On peut écrire par exemple que
In=∫0π/4cos⁡nx\mboxdx+∫π/4π/2cos⁡nx\mboxdxI_{n}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/4}\cos^{n}x\mbox{d}x+\int_{\pi/4}^{\pi/2}\cos^{n}x\mbox{d}x}In​=∫0π/4​cosnx\mboxdx+∫π/4π/2​cosnx\mboxdx
.
Pour tout réel
x∈[0;π4]x\in\left[0;\dfrac{\pi}{4}\right]x∈[0;4π​]
,
cos⁡nx>0\cos^n x>0cosnx>0
 donc
∫0π/4cos⁡nx\mboxdx>0{\displaystyle \int_{0}^{\pi/4}\cos^{n}x\mbox{d}x}>0∫0π/4​cosnx\mboxdx>0
.
Comme
∫π/4π/2cos⁡nx\mboxdx⩾0{\displaystyle \int_{\pi/4}^{\pi/2}\cos^{n}x\mbox{d}x}\geqslant 0∫π/4π/2​cosnx\mboxdx⩾0
, alors
In>0I_n>0In​>0
.
3. 
In+2=∫0π/2cos⁡n+2x\mboxdxI_{n+2}={\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\cos^{n+2}x\mbox{d}x}In+2​=∫0π/2​cosn+2x\mboxdx
. 
On effectue une intégration par parties en posant
u′(x)=cos⁡xu'(x)=\cos xu′(x)=cosx
 et
v(x)=cos⁡n+1xv(x)=\cos ^{n+1}xv(x)=cosn+1x
.
On a alors
u(x)=sin⁡xu(x)=\sin xu(x)=sinx
 et
v′(x)=−(n+1)cos⁡nxsin⁡xv'(x)=-(n+1)\cos^n x \sin xv′(x)=−(n+1)cosnxsinx
. 
In+2=[sin⁡xcos⁡n+1x]0π/2−∫0π/2−(n+1)cos⁡nxsin⁡2x\mboxdx=(n+1)∫0π/2cos⁡nxsin⁡2x\mboxdx\displaystyle{I_{n+2}= \left[\sin x\cos ^{n+1} x\right]_{0}^{\pi/2}-\int_{0}^{\pi/2}-(n+1)\cos^{n}x\sin^2 x\mbox{d}x=(n+1)\int_{0}^{\pi/2}\cos^{n}x\sin^2 x\mbox{d}x}In+2​=[sinxcosn+1x]0π/2​−∫0π/2​−(n+1)cosnxsin2x\mboxdx=(n+1)∫0π/2​cosnxsin2x\mboxdx
. 
Mais
sin⁡2x=1−cos⁡2x\sin^2 x=1-\cos^2xsin2x=1−cos2x
 donc
In+2=(n+1)∫0π/2cos⁡nx(1−cos⁡2x)\mboxdx=(n+1)(∫0π/2cos⁡nx\mboxdx−∫0π/2cos⁡n+2x\mboxdx)\displaystyle{I_{n+2}=(n+1)\int_0^{\pi/2}\cos^n x\left(1-\cos^2 x\right)\mbox{d}x=(n+1)\left(\int_0^{\pi/2}\cos^n x\mbox{d}x-\int_0^{\pi/2}\cos^{n+2} x\mbox{d}x\right)}In+2​=(n+1)∫0π/2​cosnx(1−cos2x)\mboxdx=(n+1)(∫0π/2​cosnx\mboxdx−∫0π/2​cosn+2x\mboxdx)
Donc
In+2=(n+1)(In−In+2)I_{n+2}=(n+1)\left(I_n-I_{n+2}\right)In+2​=(n+1)(In​−In+2​)
 soit
(1+n+1)In+2=(n+1)In\left(1+n+1\right)I_{n+2}=(n+1)I_n(1+n+1)In+2​=(n+1)In​
D'où, pour tout entier naturel
nnn
, on a bien
In+2=n+1n+2InI_{n+2}=\dfrac{n+1}{n+2}I_{n}In+2​=n+2n+1​In​
.
4. a.Il est clair que
x⩾0x\geqslant0x⩾0
 pour tout
x∈[0;π2]x\in\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right]x∈[0;2π​]
.
De plus, la fonction sinus est concave sur l'intervalle
[0;π2]\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right][0;2π​]
.
En effet, pour tout réel 
xxx
 de
[0;π2], sin⁡′′(x)=−sin⁡(x)⩽0\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right], \ \sin''(x)=-\sin(x)\leqslant0[0;2π​], sin′′(x)=−sin(x)⩽0
.
La courbe représentative de la fonction sinus est au-dessus de ses cordes, en particulier celle reliant les points
\mboxA(0 ;sin⁡0)\mbox A\left(0\ ; \sin 0\right)\mboxA(0 ;sin0)
 et
\mboxB(π2 ;sin⁡(π2))\mbox B\left(\dfrac{\pi}{2}\ ; \sin \left(\dfrac{\pi}{2}\right)\right)\mboxB(2π​ ;sin(2π​))
, soit encore
\mboxA(0 ;0)\mbox A\left(0\ ; 0\right)\mboxA(0 ;0)
 et
\mboxB(π2 ;1)\mbox B\left(\dfrac{\pi}{2}\ ; 1\right)\mboxB(2π​ ;1)
.
La droite
(\mboxAB)(\mbox {AB})(\mboxAB)
 ayant pour équation
y=2πxy=\dfrac {2}{\pi}xy=π2​x
, on en déduit que, pour tout réel
xxx
 de\(\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right]\), on a 
2πx⩽sin⁡x\dfrac {2}{\pi}x\leqslant\sin xπ2​x⩽sinx
.
Ainsi, pour tout
x∈[0;π2]x\in\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right]x∈[0;2π​]
, 
0⩽x⩽π2sin⁡x0\leqslant x\leqslant\dfrac{\pi}{2}\sin x0⩽x⩽2π​sinx
.
b.La fonction carré est croissante sur
R+\mathbb R_+R+​
 donc, pour tout
x∈[0;π2]x\in\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right]x∈[0;2π​]
,
0⩽x2⩽π24sin⁡2x0\leqslant x^2\leqslant\dfrac{\pi^2}{4}\sin^2 x0⩽x2⩽4π2​sin2x
.
En multipliant par
cos⁡nx\cos^n xcosnx
, quantité positive sur 
[0;π2]\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right][0;2π​]
, on obtient, pour tout entier naturel
nnn
,
0⩽x2cos⁡nx⩽π24cos⁡nxsin⁡2x0\leqslant x^2\cos^n x\leqslant\dfrac{\pi^2}{4}\cos^n x\sin^2 x0⩽x2cosnx⩽4π2​cosnxsin2x
, soit encore
0⩽x2cos⁡nx⩽π24cos⁡nx(1−cos⁡2x)0\leqslant x^2\cos^n x\leqslant\dfrac{\pi^2}{4}\cos^n x\left(1-\cos^2 x\right)0⩽x2cosnx⩽4π2​cosnx(1−cos2x)
 puis 
0⩽x2cos⁡nx⩽π24(cos⁡nx−cos⁡n+2x)0\leqslant x^2\cos^n x\leqslant\dfrac{\pi^2}{4}\left(\cos^n x-\cos^{n+2}x\right)0⩽x2cosnx⩽4π2​(cosnx−cosn+2x)
.
En intégrant sur l'intervalle
[0;π2]\left[0;\dfrac{\pi}{2}\right][0;2π​]
, on obtient
0⩽Jn⩽π24(In−In+2)0\leqslant J_{n}\leqslant\dfrac{\pi^{2}}{4}\left(I_{n}-I_{n+2}\right)0⩽Jn​⩽4π2​(In​−In+2​)
.
c.En divisant les membres des inégalités précédentes par 
InI_nIn​
 (
In>0I_n>0In​>0
 d'après2), on obtient, pour tout entier naturel
nnn
, 
0⩽JnIn⩽π24(1−In+2In)0\leqslant \dfrac{J_{n}}{I_n}\leqslant\dfrac{\pi^{2}}{4}\left(1-\dfrac{I_{n+2}}{I_n}\right)0⩽In​Jn​​⩽4π2​(1−In​In+2​​)
.
Mais, d'après3,
In+2In=n+1n+2\dfrac{I_{n+2}}{I_n}=\dfrac{n+1}{n+2}In​In+2​​=n+2n+1​
. Donc
0⩽JnIn⩽π24(1−n+1n+2)0\leqslant \dfrac{J_{n}}{I_n}\leqslant\dfrac{\pi^{2}}{4}\left(1-\dfrac{{n+1}}{n+2}\right)0⩽In​Jn​​⩽4π2​(1−n+2n+1​)
, ce qui peut encore s'écrire 
0⩽JnIn⩽π24×1n+20\leqslant \dfrac{J_{n}}{I_n}\leqslant\dfrac{\pi^{2}}{4}\times \dfrac{{1}}{n+2}0⩽In​Jn​​⩽4π2​×n+21​
.
Comme
lim⁡n→+∞π24×1n+2=0\underset{n\rightarrow+\infty}{\lim}\dfrac{\pi^{2}}{4}\times\dfrac{1}{n+2}=0n→+∞lim​4π2​×n+21​=0
, alors, d'après le théorème des gendarmes,
lim⁡n→+∞JnIn=0\underset{n\rightarrow+\infty}{\lim}\dfrac{J_{n}}{I_{n}}=0n→+∞lim​In​Jn​​=0
.
5.a.On effectue une première intégration par parties en posant
u′(x)=1u'(x)=1u′(x)=1
 et
v(x)=cos⁡k+2xv(x)=\cos ^{k+2}xv(x)=cosk+2x
. On a alors
u(x)=xu(x)=xu(x)=x
 et
v′(x)=−(k+2)cos⁡k+1xsin⁡xv'(x)=-(k+2)\cos^{k+1} x \sin xv′(x)=−(k+2)cosk+1xsinx
. On en déduit que :
Ik+2=∫0π/2cos⁡k+2x\mboxdx=[xcos⁡k+2x]0π/2+(k+2)∫0π/2xcos⁡k+1xsin⁡x\mboxdx=(k+2)∫0π/2xcos⁡k+1xsin⁡x\mboxdx\begin{array}{ccl}I_{k+2} & = & {\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\cos^{k+2}x\mbox{d}x}\\ & = & \left[x\cos^{k+2}x\right]_{0}^{\pi/2}+(k+2){\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}x\cos^{k+1}x\sin x\mbox{d}x}\\ & = & (k+2){\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}x\cos^{k+1}x\sin x\mbox{d}x}\end{array}Ik+2​​===​∫0π/2​cosk+2x\mboxdx[xcosk+2x]0π/2​+(k+2)∫0π/2​xcosk+1xsinx\mboxdx(k+2)∫0π/2​xcosk+1xsinx\mboxdx​
On effectue une deuxième intégration par parties en posant
u′(x)=xu'(x)=xu′(x)=x
 et
v(x)=cos⁡k+1xsin⁡xv(x)=\cos ^{k+1}x\sin xv(x)=cosk+1xsinx
.
On a alors
u(x)=x22u(x)=\dfrac {x^2}{2}u(x)=2x2​
 et
v′(x)=−(k+1)cos⁡kxsin⁡2x+cos⁡k+1xcos⁡xv'(x)=-(k+1)\cos ^{k}x\sin^2 x+\cos^{k+1}x\cos xv′(x)=−(k+1)coskxsin2x+cosk+1xcosx
, que l'on peut écrire sous la forme 
v′(x)=−(k+1)cos⁡kx(1−cos⁡2x)+cos⁡k+2xv'(x)=-(k+1)\cos ^{k}x\left(1-\cos^2 x\right)+\cos^{k+2}xv′(x)=−(k+1)coskx(1−cos2x)+cosk+2x
ou encore  
v′(x)=−(k+1)cos⁡kx+(k+2)cos⁡k+2xv'(x)=-(k+1)\cos^{k}x+(k+2)\cos ^{k+2}xv′(x)=−(k+1)coskx+(k+2)cosk+2x
. On en déduit que :
∫0π/2xcos⁡k+1sin⁡x\mboxdx=[x22cos⁡k+1xsin⁡x]0π/2−∫0π/2x22(−(k+1)cos⁡kx+(k+2)cos⁡k+2x)\mboxdx=(k+1)∫0π/2x22cos⁡k\mboxdx−(k+2)∫0π/2x22cos⁡k+2\mboxdx=(k+1)Jk2−(k+2)Jk+22\begin{array}{ccl}{\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}x\cos^{k+1}\sin x\mbox{d}x} & = & \left[\dfrac{x^{2}}{2}\cos^{k+1}x\sin x\right]_{0}^{\pi/2}-{\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\dfrac{x^{2}}{2}\left(-(k+1)\cos^{k}x+(k+2)\cos^{k+2}x\right)\mbox{d}x}\\ & = & (k+1){\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\dfrac{x^{2}}{2}\cos^{k}\mbox{d}x-(k+2){\displaystyle \int_{0}^{\pi/2}\dfrac{x^{2}}{2}\cos^{k+2}\mbox{d}x}}\\ & = & (k+1)\dfrac{J_{k}}{2}-(k+2)\dfrac{J_{k+2}}{2}\end{array}∫0π/2​xcosk+1sinx\mboxdx​===​[2x2​cosk+1xsinx]0π/2​−∫0π/2​2x2​(−(k+1)coskx+(k+2)cosk+2x)\mboxdx(k+1)∫0π/2​2x2​cosk\mboxdx−(k+2)∫0π/2​2x2​cosk+2\mboxdx(k+1)2Jk​​−(k+2)2Jk+2​​​
Par conséquent, 
Ik+2=(k+1)(k+2)Jk−(k+2)2Jk+22I_{k+2}=\dfrac{(k+1)(k+2)J_{k}-(k+2)^{2}J_{k+2}}{2}Ik+2​=2(k+1)(k+2)Jk​−(k+2)2Jk+2​​
.
b.De la question précédente, on déduit que
1(k+2)2=12(k+1k+2×JkIk+2−Jk+2Ik+2)\dfrac{1}{(k+2)^2}=\dfrac12\left( \dfrac{k+1}{k+2}\times\dfrac{J_{k}}{I_{k+2}}-\dfrac{J_{k+2}}{I_{k+2}}\right)(k+2)21​=21​(k+2k+1​×Ik+2​Jk​​−Ik+2​Jk+2​​)
.
Or, d'après3,
Ik+2=k+1k+2IkI_{k+2}=\dfrac{k+1}{k+2}I_kIk+2​=k+2k+1​Ik​
 donc
1(k+2)2=12(JkIk−Jk+2Ik+2)\dfrac{1}{\left(k+2\right)^{2}}=\dfrac{1}{2}\left(\dfrac{J_{k}}{I_{k}}-\dfrac{J_{k+2}}{I_{k+2}}\right)(k+2)21​=21​(Ik​Jk​​−Ik+2​Jk+2​​)
.
c.En sommant de
k=0k=0k=0
 à
n−2n-2n−2
, on obtient :
∑k=0n−21(k+2)2=∑k=0n−212(JkIk−Jk+2Ik+2)=12(J0I0+J1I1−Jn−1In−1−JnIn)       par teˊlescopage\begin{array}{ccl}{\displaystyle \sum_{k=0}^{n-2}\dfrac{1}{(k+2)^{2}}} & = & \displaystyle\sum_{k=0}^{n-2}\dfrac{1}{2}\left(\dfrac{J_{k}}{I_{k}}-\dfrac{J_{k+2}}{I_{k+2}}\right)\\ & = & \dfrac{1}{2}\left(\dfrac{J_{0}}{I_{0}}+\dfrac{J_{1}}{I_{1}}-\dfrac{J_{n-1}}{I_{n-1}}-\dfrac{J_{n}}{I_{n}}\right)\,\,\,\,\,\,\,\text{par télescopage}\end{array}k=0∑n−2​(k+2)21​​==​k=0∑n−2​21​(Ik​Jk​​−Ik+2​Jk+2​​)21​(I0​J0​​+I1​J1​​−In−1​Jn−1​​−In​Jn​​)par teˊlescopage​
De plus, 
∑k=0n−21(k+2)2=∑k=2n1k2=Sn−1\displaystyle \sum_{k=0}^{n-2}\dfrac{1}{(k+2)^2}=\sum_{k=2}^{n}\dfrac{1}{k^2}=S_n-1k=0∑n−2​(k+2)21​=k=2∑n​k21​=Sn​−1
. Donc
Sn=1+12(π324π2+π24−2−Jn−1In−1−JnIn)=π26−12(Jn−1In−1−JnIn)S_n=1+\dfrac12\left( \dfrac{\dfrac{\pi^3}{24}}{\dfrac{\pi}{2}}+\dfrac{\pi^2}{4}-2-\dfrac {J_{n-1}}{I_{n-1}}-\dfrac {J_n}{I_n}\right)=\dfrac{\pi^2}{6}-\dfrac12\left(\dfrac {J_{n-1}}{I_{n-1}}-\dfrac {J_n}{I_n}\right)Sn​=1+21​​2π​24π3​​+4π2​−2−In−1​Jn−1​​−In​Jn​​​=6π2​−21​(In−1​Jn−1​​−In​Jn​​)
.
Comme 
lim⁡n→+∞Jn−1In−1=lim⁡n→+∞JnIn=0\underset{n\rightarrow+\infty}{\lim}\dfrac{J_{n-1}}{I_{n-1}}=\underset{n\rightarrow+\infty}{\lim}\dfrac{J_{n}}{I_{n}}=0n→+∞lim​In−1​Jn−1​​=n→+∞lim​In​Jn​​=0
 (question4c), alors la suite
(Sn)\left(S_{n}\right)(Sn​)
 converge vers
π26\dfrac{\pi^{2}}{6}6π2​
.
Remarque
On a donc montré que
1+122+132+142+...=π261+\dfrac{1}{2^2}+\dfrac{1}{3^2}+\dfrac{1}{4^2}+...=\dfrac{\pi^2}{6}1+221​+321​+421​+...=6π2​
 que l'on peut écrire sous la forme dite d'une somme de série
∑n=1+∞1n2=π26\displaystyle\sum_{n=1}^{+\infty}\dfrac{1}{n^2}=\dfrac{\pi^2}{6}n=1∑+∞​n21​=6π2​
. Ce nombre, noté
ζ(2)\zeta(2)ζ(2)
, n'est qu'un cas particulier de la fonction de Riemann
ζ(s)=∑n=1+∞1ns\displaystyle\zeta(s)=\sum_{n=1}^{+\infty}\dfrac{1}{n^{s}}ζ(s)=n=1∑+∞​ns1​
, où
sss
 est un réel strictement supérieur à
111
.
On sait par exemple que
ζ(4)=π490\zeta(4)=\dfrac{\pi^4}{90}ζ(4)=90π4​
, mais on ne connaît pas de valeur explicite pour
ζ(3)\zeta(3)ζ(3)
. En 1978, le français Roger Apéry a « simplement » montré que 
ζ(3)\zeta(3)ζ(3)
était un nombre irrationnel. Alors... À vos stylos !!